Twee invasieve schimmelsoorten, Batrachochytrium dendrobatidis (Bd) en Batrachochytrium salamandrivorans (Bsal), bedreigen onze kikkers, padden en salamanders. Meerjarig onderzoek van RAVON en Universiteit Gent brengt stap voor stap in beeld hoe groot de impact op amfibiepopulaties is. Zo neemt het bewijs toe dat de schimmelinfectie leidt tot sterke afnames van kamsalamanderpopulaties op meerdere locaties in Nederland, waaronder in de Ooijpolder.
De ziekte chytridiomycose bij amfibieën wordt veroorzaakt door twee gistachtige schimmels: Batrachochytrium dendrobatidis (Bd) en Batrachochytrium salamandrivorans (Bsal). RAVON leidt gericht onderzoek om concrete beheer- en beleidsmaatregelen op te stellen tegen deze ziekteverwekkers.
De dreiging van de schimmels is reëel: de vuursalamander is in Nederland nagenoeg verdwenen door Bsal, terwijl Bd voor sterfte zorgt onder geelbuikvuurpad en vroedmeesterpad. Op basis van laboratoriumonderzoek was al duidelijk dat Bsal ook sterfte veroorzaakt bij kamsalamanders, maar over het effect op natuurlijke populaties was nog weinig bekend.
Het huidige onderzoek richt zich op kamsalamanderpopulaties rond Zutphen om de impact van Bsal op deze Habitatrichtlijnsoort te bepalen. Ook op andere plekken in Nederland lijkt Bsal kamsalamanderpopulaties te treffen.
Om de impact van de schimmel Bsal op kamsalamanders te bepalen, worden de salamanders gemeten, gefotografeerd en wordt een huidswab afgenomen. Foto: Wouter Beukema.
Ongemerkte achteruitgang
Dode of zieke amfibieën vallen nauwelijks op. Daardoor kunnen populaties afnemen of zelfs verdwijnen zonder dat iemand het merkt. Dit wordt ook wel een ‘ongemerkte achteruitgang’ genoemd, naar het Engelse silent decline. Monitoring van zowel amfibieën als ziekteverwekkers is essentieel om dit soort processen te kunnen signaleren.
Op verschillende plekken in Nederland valt op dat waarnemingen van kamsalamanders sterk teruglopen. Zo zijn er in het Limburgse Heuvelland sinds 2015 vrijwel geen waarnemingen meer gedaan. RAVON heeft inmiddels aangetoond dat op verschillende van deze locaties Bsal aanwezig is. Ook in de Ooijpolder bij Nijmegen werd een duidelijke afname van kamsalamanders vastgesteld.
Bsal bevestigd in de Ooijpolder
Bsal is aangetoond in Zuid-Limburg en in de omgeving van Nijmegen en Zutphen-Voorst. De aanwezigheid op de noordelijke Veluwe moet nog worden bevestigd. Kaart: Maarten Gilbert.
Verschillende natuurorganisaties, waaronder de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap (VNC), RAVON en Natuurbalans, zetten zich al vele jaren in voor het behoud en de uitbreiding van de grote kamsalamanderpopulaties in de Ooijpolder. Naar schatting kwamen hier in het verleden nog vele duizenden kamsalamanders voor.
Uit monitoring blijkt echter dat de populatie sinds 2017 zonder duidelijke oorzaak sterk achteruitgaat. De VNC heeft huidswabs van kamsalamanders verzameld en laten analyseren door de Universiteit Gent. De resultaten tonen aan dat Bsal inderdaad in de Ooijpolder aanwezig is en naar alle waarschijnlijkheid verantwoordelijk is voor de afname.
De VNC zal de komende tijd aanvullend onderzoek uitvoeren om de daadwerkelijke verspreiding van Bsal in het gebied in kaart te brengen.
Tegengaan verspreiding Bsal
De Ooijpolder en veel andere natuurgebieden worden intensief bezocht. Om verdere verspreiding van Bsal via menselijk handelen tegen te gaan, is het belangrijk het hygiëneprotocol van RAVON te volgen wanneer je met amfibieën in het veld werkt.
Verplaats bijvoorbeeld nooit amfibieën of waterplanten uit de natuur naar je vijver, of andersom. Vind je een zieke of dode salamander, meld deze dan bij het meldpunt zieke en dode reptielen, amfibieën en vissen van RAVON. Zo kunnen ziektegevallen snel worden gesignaleerd binnen het ‘early warning system’ voor amfibieën- en reptielenziekten.
Een door Bsal geïnfecteerde dode kamsalamander uit de omgeving van Zutphen. Foto: Charles Duchatel.
Huidige status samengevat
De vondst in de Ooijpolder staat niet op zichzelf. Ook in Nijmegen werd recent Bsal aangetroffen bij dode alpenwatersalamanders en een kamsalamander. Daarnaast zorgt Bsal nog steeds voor sterfte in de reeds drastisch afgenomen vuursalamanderpopulatie in Zuid-Limburg.
Inmiddels is Bsal op meerdere locaties in Limburg en Gelderland vastgesteld en waarschijnlijk is de verspreiding groter dan momenteel bekend. Het onderzoek van RAVON is in volle gang. De huidige stand van kennis is samengevat in het artikel Huidige situatie en verspreiding van Batrachochytrium salamandrivorans in Nederland, dat recent verscheen in het tijdschrift van RAVON.
Meer informatie
Tekst: Wouter Beukema en Maarten Gilbert (RAVON); Tim Leenders, Leon Otten en Ben Crombaghs (Vereniging Nederlands Cultuurlandschap).
Beeld: Charles Duchatel (leadfoto: grote kamsalamander uit omgeving Zutphen), Wouter Beukema en Maarten Gilbert.