Wegen, spoorlijnen en kanalen helpen mensen om zich snel te verplaatsen, maar voor dieren vormen ze vaak een moeilijk of zelfs dodelijk obstakel. Vooral amfibieën en reptielen zijn kwetsbaar. Kikkers, padden, salamanders, hagedissen en slangen gebruiken namelijk verschillende plekken om zich voort te planten, voedsel te zoeken en te overwinteren. Wanneer een weg of kanaal die gebieden van elkaar scheidt, kunnen dieren hun bestemming niet meer bereiken. Sommige populaties raken daardoor geïsoleerd, terwijl andere dieren omkomen tijdens een poging om over te steken.
Een ecoduct, tunnel of andere faunapassage kan de verbinding tussen leefgebieden herstellen. Toch is het aanleggen van zo’n passage alleen niet voldoende. De plek moet logisch aansluiten op de routes die dieren van nature gebruiken. Ook de inrichting is belangrijk. Amfibieën hebben bijvoorbeeld behoefte aan vochtige, beschutte omstandigheden, terwijl reptielen juist zonnige plekken en voldoende schuilmogelijkheden nodig hebben.
Kleine details kunnen daarom een groot verschil maken. De juiste bodem, begroeiing, temperatuur en geleiding bepalen of dieren de passage vinden, vertrouwen en daadwerkelijk gebruiken. Pas dan wordt een doorsneden landschap weer één leefgebied.
Ecoducten worden vaak aangelegd voor soorten als das, ree of edelhert. Voor kleinere dieren gelden andere eisen. Een hagedis, salamander of pad gebruikt een passage alleen als er dekking, rust en een geschikt microklimaat aanwezig zijn. Voor reptielen zijn zonnige plekken nodig, maar altijd in combinatie met schuilmogelijkheden. Voor amfibieën zijn juist vocht, beschutting en een veilige aansluiting op voortplantingswater en landhabitat belangrijk. Een open, kale brug over een weg is voor deze soortgroepen meestal geen volwaardige verbinding.
Reptielen gebruiken hun omgeving om op temperatuur te komen. Ze zoeken zonplekken, maar moeten bij verstoring of te hoge temperatuur direct kunnen wegkruipen. Een goed ingerichte passage heeft daarom veel variatie op korte afstand. Denk aan open, schrale delen met zon, afgewisseld met ruigte, struweelranden, dood hout, takkenrillen, boomstobben, stenige structuren en overwinteringsplekken. Voor soorten als zandhagedis, levendbarende hagedis, hazelworm en ringslang is vooral de combinatie van warmte, dekking en rust belangrijk. Ook de aansluiting op het omliggende leefgebied moet kloppen. Een passage die uitkomt in kort gemaaid gras of verharding zal minder goed functioneren dan een passage die doorloopt in bermen, heide, ruigte, bosrand of oeverzone.
Amfibieën verplaatsen zich vaak tussen water en land. Ze gebruiken voortplantingswateren in het voorjaar, maar leven een groot deel van het jaar op het land. Daar zoeken ze voedsel, schuilplaatsen en overwinteringsplekken. Voor amfibieën moet een passage voldoende vochtig, beschut en donker genoeg zijn om uitdroging en predatie te beperken. Bladstrooisel, ruige vegetatie, hout, stobben en vochtige laagtes kunnen daarbij helpen. Belangrijk is ook dat dieren naar de passage worden geleid en niet alsnog de weg op kunnen. Voor soorten als kamsalamander, gewone pad, bruine kikker en kleine watersalamander is de samenhang tussen poel, landhabitat en passage bepalend.
Een ecoduct werkt niet op zichzelf. De verbinding begint al in het landschap eromheen. Dieren moeten de passage kunnen bereiken via geschikt leefgebied of via geleidende structuren zoals houtwallen, ruige bermen, struweel, rasters of amfibieschermen. Ook aan de andere kant moet het leefgebied doorlopen. Als een passage eindigt bij een hek, een intensief beheerde berm of een ongeschikt terrein, blijft het effect beperkt. Daarom kijkt RAVON bij ecoducten altijd naar het hele traject: waar komen de dieren vandaan, waar moeten ze naartoe en welke knelpunten liggen ertussen?
Na aanleg is beheer bepalend voor het functioneren. Een passage kan dichtgroeien, te voedselrijk worden of juist te strak worden gemaaid. Voor reptielen kunnen zonplekken verdwijnen door opslag van struiken en bomen. Voor amfibieën kan te intensief beheer juist schuilmogelijkheden wegnemen. Goed beheer is meestal gefaseerd. Niet alles tegelijk maaien, niet alle opslag verwijderen, en altijd delen met dekking laten staan. Zo blijven er het hele jaar door plekken aanwezig om te zonnen, te schuilen, te foerageren en te overwinteren.
Gebruik door dieren is niet altijd zichtbaar. Daarom is monitoring belangrijk. Met tellingen, reptielplaten, sporenonderzoek, cameravallen of gerichte inventarisaties kan worden onderzocht welke soorten de passage gebruiken en waar bijsturing nodig is. Monitoring laat ook zien of de aansluiting, geleiding en het beheer goed werken. Soms is een kleine aanpassing aan vegetatie, raster, scherm of structuur al genoeg om het gebruik te verbeteren.
RAVON adviseert bij ontwerp, inrichting, beheer en monitoring van ecoducten en faunapassages voor amfibieën, reptielen en vissen. We beoordelen welke soorten aanwezig zijn, welke routes zij gebruiken en welke eisen zij stellen aan de passage. Daarbij kijken we niet alleen naar de oversteek zelf, maar naar het hele leefgebied eromheen. Zo wordt een ecoduct geen los object in het landschap, maar een werkende verbinding tussen leefgebieden.
