Voor het eerst is overtuigend aangetoond dat rivierprikken zich weer voortplanten op de Veluwe. Genetisch onderzoek in het Griftsysteem inclusief afwaterende beken leverde een larve van de rivierprik op – een doorbraak die laat zien dat jarenlange overzetacties hun vruchten afwerpen en dat herstel van deze bijzondere trekvis binnen bereik komt.
Rivierprikken zijn rondbekken, ofwel kaakloze vissen met een bijzondere levenscyclus. Ze beginnen als blinde larven in de bodem van beken en rivieren, waar ze voedsel uit het water filteren. Na een ingrijpende metamorfose krijgen ze ogen en een zuigmond met tandjes en trekken ze naar zee. In de kustzone leven ze tijdelijk als parasiet op andere vissen. Volgroeid keren ze terug naar zoet water om te paaien. Hierbij trekken ze niet per se terug naar hun geboorteplek, zoals zalmen (homing), maar volgen ze de geurstoffen (feromonen) die larven van soortgenoten en de nauwverwante beekprik in het water achterlaten.
Larve rivierprik (Bron: Jelger Herder)
In 2017 werd ontdekt dat rivierprikken via het Apeldoorns Kanaal optrekken tot in de Oude Grift bij Hattem, gelokt door feromonen van grote aantallen beekprikken stroomopwaarts. Daar stuiten ze op barrières zoals de Hezenbergerstuw en een waterkrachtcentrale. Sinds 2019 zet RAVON, samen met Waterschap Vallei en Veluwe en de provincie Gelderland, de dieren over zodat ze het Veluwse beeksysteem kunnen bereiken om te paaien.
Ondanks de grote aantallen overgezette dieren zijn er tot op heden nog geen paaiende rivierprikken waargenomen. Het gebied is uitgestrekt en de paaiperiode kort. Wel is er in 2025 een opvallend grote nestkuil gevonden in een zijbeek van de Grift, welke deed vermoeden dat deze van rivierprikken was en niet van de kleinere beekprikken.
De Oude Grift is niet te passeren voor rivierprik (Bron: Jelger Herder)
Bewijs voor voortplanting rivierprik op de Veluwe
In 2025 hebben RAVON en Wageningen University & Research genetisch onderzoek uitgevoerd naar prikken in het Griftsysteem. In zes beken werden telkens tien larven bemonsterd. Eén van de zestig larven bleek geen beekprik, maar een rivierprik. Daarmee is voor het eerst onomstotelijk aangetoond dat rivierprikken zich weer succesvol voortplanten op de Veluwe. Het bevestigt dat de overzetacties effect hebben.
Aantal overgezette rivierprikken per jaar (Bron: RAVON)
Overzetactie 2026
Ook dit jaar zijn weer rivierprikken overgezet: 217 in totaal. Minder dan in het recordjaar 2025, toen bijna 800 dieren werden gevangen, maar dat zegt weinig over de stand van de lokale populatie. Omdat rivierprikken geen ‘homing’ vertonen, hangen de aantallen vooral af van de sterkte van jaarklassen en de waterafvoer in de grote rivieren. Een hogere afvoer stimuleert de trek, mogelijk omdat de prikken dan beter het spoor van feromonen kunnen volgen.
Hoe verder?
Rivierprik wordt een handje geholpen (Bron: Jelger Herder)
Al zes jaar worden rivierprikken in de Oude Grift gevangen en verder het systeem in geholpen. Dat werkt, maar het uiteindelijke doel is een zelfredzame populatie. Daarom onderzoeken RAVON, Waterschap Vallei en Veluwe en de provincie Gelderland hoe knelpunten zoals de waterkrachtcentrale en de Hezenbergerstuw passeerbaar kunnen worden gemaakt.
Tegelijk proberen we via innovatief genetisch onderzoek met genoomsequencing verder te ontrafelen hoe de rivierprik en de beekprik zich tot elkaar verhouden, mogelijke migratieknelpunten in het Griftsysteem in kaart te brengen en te onderzoeken hoe gezond de populaties beekprikken genetisch zijn.
Wordt vervolgd!
Meer informatie
Tekst: Jelger Herder, Martijn Schiphouwer en Maarten Bruns, RAVON; Hendrik-Jan Megens, Wageningen University & Research; Geert Willink, Waterschap Vallei en Veluwe
Beeld: Jelger Herder