CONCEPT NIEUWE VERSIE – Kleine watersalamander

Lissotriton vulgaris

Lengte 6 – 9 cm
Gewicht 1,2 – 2,5 gram
Actieve periode Februari – november
Paartijd Maart – juni
Habitat (Matig) voedselrijk zoetwater, weinig kieskeurig
Verspreiding Heel Nederland, ook in stedelijk gebied
Zeldzaamheid Algemeen
Verspreidingstrend Stabiel
Rode Lijst 2023 Thans niet bedreigd
Bescherming Omgevingswet

Herkenning

Herkenning adult

De kleine watersalamander heeft een bruine rug en flanken. Zijn buik is geel tot oranje met donkere vlekken. Tussen de flanken en de buik loopt nog een lichte, wit tot zilverachtige band. De graafknobbels op de poten zijn bruin (wit bij vinpootsalamander). De kleine watersalamander wordt doorgaans tussen de 6 en 9 centimeter (incidenteel tot 11 cm) en weegt 1,2 tot 2,5 gram (incidenteel tot 5 gram). Deze soort is niet de kleinste salamander in Nederland (dat is de vinpootsalamander).

Herkenning man

In de voortplantingstijd een gegolfde kam op de rug en grote donkere vlekken op zowel de rug en flanken als de buik en zwarte en witte strepen op de kop. De buik is helder oranje van kleur. Aan de tenen ontwikkelen zwemvliezen. In de landfase lijkt de huid droger en minder glad, zijn de vlekken en kleuren minder uitgesproken en lijkt hij veel op het vrouwtje.

Herkenning vrouw

Minder contrastrijk en felgekleurd dan het mannetje, met kleinere en vagere vlekjes op de buik. Midden op de buik loopt vaak een brede oranje lengtestreep. De keel is meestal gevlekt. De rug is meestal effen bruin zonder kam. De graafknobbels zijn donkerbruin, dezelfde kleur als de poot, en vallen hierdoor weinig op.

Herkenning larf

Lichtbruin en met geen of weinig vlekjes, een korte stompe kop en een lancetvormige staart. Een net uitgekomen larf is 6-8 millimeter lang en groeit uit tot ongeveer 40 millimeter. De larven zijn niet te onderscheiden van die van de vinpootsalamander.

Herkenning ei

Rond en tweekleurig, met een beige tot bruinig en een vaal tot wit deel. Deze zijn 1,3 tot 1,8 mm doorsnee en omhuld door een ovale doorzichtige gelei van 2,2 tot 3 mm doorsnee. De eitjes worden in het blad van kleine waterplanten gevouwen. De eitjes zijn niet van die van de vinpootsalamander te onderscheiden.

Onderscheid gelijkende soorten

Mannetjes worden soms met de kamsalamander verward, maar deze is veel groter, donkerder en heeft een sterk gekartelde kam. Het vrouwtje is moeilijk te onderscheiden van een vrouwtje vinpootsalamander. De vinpootsalamander heeft nooit vlekjes op de keel, in de waterfase vaak een klein draadstaartje en de graafknobbels zijn opvallend wit. De larven zijn niet van vinpootsalamander te onderscheiden en moeilijk van alpenwatersalamander. Laatstgenoemde heeft een stompere, op het laatst versmallende staartzomen met donkere pigmentvlekken en vaak veel donkere pigmentvlekken op de staartzoom.

Voortplanting

De paartijd is van maart tot juni, waarbij de piek in april en begin mei ligt. De dieren overwinteren op een beschutte plek op het land en trekken vanaf februari naar het voortplantingswater, met name tijdens warme en vochtige nachten. Tijdens deze periode kunnen dieren in grote aantallen op wegen, fietspaden en trottoirs gevonden worden. Er vallen veel slachtoffers in het verkeer en in straatputten. In het water vindt de balts plaats, waarbij het mannetje het vrouwtje in het water achtervolgt en besnuffelt.

Bij wederzijdse interesse stelt het mannetje zich zijwaarts gebogen voor het vrouwtje op en beweegt zijn staart naar haar toe. Hiermee worden feromonen naar het vrouwtje bewogen. Als het vrouwtje paringsbereid is zet het mannetje een spermatofoor af die door het vrouwtje in de cloaca wordt opgenomen. Indien er weinig vrouwtjes aanwezig zijn proberen mannetjes elkaars vrouwtje soms af te pakken, maar in veel gevallen lukt dit niet.

Het vrouwtje legt 100 tot 350 eieren. Per dag worden 7 tot 12 eieren afgezet, die één voor één tussen het blad van een waterplant worden gevouwen. Het vrouwtje blijft dus vrij lang in het water. Afhankelijk van de watertemperatuur duurt de embryonale ontwikkeling 7-21 dagen. De larven groeien in 6-10 weken uit tot juveniele dieren die hun kieuwen verliezen en het water verlaten.

Levenswijze

De kleine watersalamander is vooral nachtactief en heeft een voorkeur voor regenachtige nachten. Bij veel regen kan hij ook overdag actief worden. Salamanders lopen traag rond over het land. Volwassen kleine watersalamanders foerageren op allerlei kleine dieren die doorgeslikt kunnen worden, met name kleine regenwormen en slakken. Larven eten allerlei kleine waterdiertjes waaronder watervlooien, vlokreeftjes, slakken en insectenlarven. Ook eieren en kleine larven van andere amfibieën worden soms gegeten.

Verspreiding

De kleine watersalamander komt in vrijwel geheel Nederland voor, behalve in delen met brak water. In zeer lage delen van het land, bijvoorbeeld de Wieringermeer en de Lauwersmeer, lijkt de soort grotendeels afwezig of schaars. Mogelijk hangt dit samen met invloeden van brak water of het zeer intensieve landgebruik (grootschalige akkerbouw met weinig of geen geschikte landhabitats). Op de meeste Waddeneilanden is de soort geïntroduceerd, meestal al in de eerste helft van de twintigste eeuw. Op Texel betreft het een natuurlijke populatie.

Voortplantingshabitat

De kleine watersalamander is niet kieskeurig en komt in vrijwel alle landschapstypen voor, ook veel binnen de bebouwde kom. De kleine watersalamander trekt voor de voortplanting van een overwinteringsplek op het land naar het voortplantingswater over een afstand tot enkele honderden meters. Het voortplantingsbiotoop bestaat uit allerlei soorten ondiep stilstaand en zwak stromend water dat niet te zuur is (pH > 5). Het moet niet al te groot of beschaduwd zijn en wat onderwatervegetatie bevatten. Hoogveen en grote open of lijnvormige wateren worden gemeden. Wateren met veel vis zijn minder geschikt. In sloten, parken en tuinvijvers komt de kleine watersalamander veel voor.

Landhabitat

De kleine watersalamander overwintert zowel alleen als gezamenlijk in koele, vorstvrije en vochtige ruimten, zoals muizenholen, rottende blad- en composthopen, verlaten mierennesten, tussen boomwortels of onder omgevallen bomen of stenen. Vaak zoeken de dieren ook schuren of kelders op, echter lopen zij hier meer risico op uitdroging tijdens de winter. De dieren op het land bevinden zich meestal niet verder dan 500 meter van het voortplantingswater.

Monitoring en trends

Binnen het landelijk Meetprogramma Amfibieën, onderdeel van het Netwerk Ecologisch Monitoring (NEM), worden gegevens verzameld om te volgen hoe het gaat met de amfibieën in Nederland. Bij monitoring worden herhaald in de tijd gegevens verzameld volgens een vaste werkwijze. In vaste telgebieden worden meerdere keren per jaar de aantallen waargenomen amfibieën per soort geteld. Op basis hiervan kunnen van vijf soorten aantalstrends bepaald worden. Daarnaast worden gegevens verzameld middels projecten en losse waarnemingen (via Telmee.nl of Waarneming.nl), wat bruikbaar is voor het verspreidingsonderzoek. Hiermee kunnen ook de trends in verspreiding worden vastgesteld. Wil je hier zelf een bijdrage aan leveren, dan kun je voor meer informatie kijken op Meetprogramma Amfibieën, Amfibieën daglijstje of Verspreidingsonderzoek Amfibieën. Voor migrerende amfibieën kan je je ook aansluiten bij een lokale paddenwerkgroep op Padden.nu.

Monitoring kan door:

  • avondtellingen van volwassen dieren in het voortplantingswater (maart t/m mei);
  • zoeken naar larven (juni t/m augustus);
  • zoeken naar eitjes (april t/m mei);
  • bemonsteren met schepnet.

 

Bedreiging en bescherming

De kleine watersalamander is beoordeeld als Thans niet bedreigd en daarom niet opgenomen in de Nederlandse Rode Lijst van 2023. De soort is beschermd onder de Omgevingswet (voorheen Wet natuurbescherming). 

Publicaties

Poster met de reptielen en amfibieën van Nederland, inclusief soortnamen, foto’s en kleurcodes voor hun Rode Lijst-status.
Zoekkaart voor snelle herkenning van acht veelvoorkomende Nederlandse amfibieën aan uiterlijk, rugtekening, huid, buik en oogkleur.

Gerelateerd

Met Pad uit de Put! voorkomt RAVON dat amfibieën sterven in straatkolken. Samen met partners en gemeenten werken we aan veilige leefgebieden.
Help amfibieën veilig oversteken. Ontdek overzetacties, paddentunnels, werkgroepen, handleidingen en oplossingen om verkeersslachtoffers te voorkomen.

Gelijkende soorten