DNA-onderzoek voegt een nieuwe laag informatie toe aan het werk van RAVON. Waar traditioneel veldonderzoek laat zien welke soorten op een bepaald moment worden waargenomen, kunnen DNA-technieken ook sporen zichtbaar maken die met het blote oog verborgen blijven. Dieren laten voortdurend genetisch materiaal achter in hun omgeving, bijvoorbeeld via huidcellen, slijm, uitwerpselen of urine. Door dit DNA te verzamelen en te analyseren, ontstaat een gevoeliger en completer beeld van de aanwezigheid van soorten en van veranderingen in biodiversiteit.
Dat is vooral waardevol voor soortgroepen die lastig te vinden zijn, zoals vissen, amfibieën, reptielen en andere watergebonden soorten. Sommige soorten zijn maar kort actief, leven verborgen of komen in lage dichtheden voor. Daardoor kunnen ze tijdens veldbezoeken gemakkelijk worden gemist. DNA-onderzoek kan dan aanvullende aanwijzingen geven over hun aanwezigheid en verspreiding. Ook kan het helpen om veranderingen in leefgebieden eerder op te merken, bijvoorbeeld wanneer soorten verdwijnen, terugkeren of zich uitbreiden.
DNA-onderzoek vervangt het veldwerk niet, maar versterkt het. De kracht zit juist in de combinatie van moderne laboratoriumtechnieken en ecologische kennis uit het veld. Door genetische technieken te verbinden met veldwaarnemingen en kennis van leefgebieden kan RAVON soorten sneller opsporen, populaties beter volgen en natuurbeheer gerichter ondersteunen. Zo draagt DNA-onderzoek bij aan beter onderbouwde keuzes voor bescherming, herstel en beheer van natuur in Nederland.
Een belangrijke methode binnen DNA-onderzoek is eDNA: environmental DNA, oftewel omgevings-DNA. Alle dieren laten kleine hoeveelheden DNA achter in hun leefomgeving. In water, bodem of sediment kunnen deze sporen worden verzameld en onderzocht. Een watermonster uit een poel, beek, sloot of rivier kan bijvoorbeeld aantonen of een soort aanwezig is, ook wanneer die tijdens een veldbezoek niet wordt gezien.
Voor het onderzoek naar vissen, amfibieën en andere watergebonden soorten biedt eDNA grote voordelen. De methode is gevoelig, relatief efficiënt en kan informatie opleveren zonder dieren te hoeven vangen of verstoren. Daardoor is eDNA goed toepasbaar bij verspreidingsonderzoek, monitoring, natuurbeheer en het beoordelen van herstelmaatregelen in leefgebieden.
Tegelijk vraagt eDNA-onderzoek om zorgvuldige uitvoering. Monsters moeten op een gestandaardiseerde manier worden genomen en vervuiling met vreemd DNA moet worden voorkomen. Ook de interpretatie van resultaten vraagt deskundigheid. DNA kan bijvoorbeeld nog enige tijd aanwezig blijven nadat een soort uit een gebied is verdwenen, of via stromend water worden verplaatst. Daarom beoordeelt RAVON eDNA-resultaten altijd in samenhang met ecologische kennis en veldinformatie.
Naast soortspecifieke eDNA-tests speelt genoomsequencing een steeds grotere rol. Bij sequencing wordt de volgorde van de bouwstenen in DNA uitgelezen. Daardoor kan nauwkeurig worden vastgesteld van welke soort het aangetroffen DNA afkomstig is. Met metabarcoding, een vorm van sequencing, kunnen zelfs meerdere soorten tegelijk in één monster worden herkend. Dat is vooral nuttig wanneer een breder beeld nodig is van de biodiversiteit in een waterlichaam of gebied.
Sequencing kan RAVON helpen om veranderingen in soortensamenstelling te volgen, nieuwe populaties op te sporen en invasieve exoten vroegtijdig te signaleren. Daarnaast kan genetische informatie meer vertellen over populatiestructuur, verwantschap en genetische variatie. Die kennis is belangrijk, omdat kleine of geïsoleerde populaties kwetsbaar kunnen zijn voor inteelt, versnippering en verlies aan aanpassingsvermogen.
Genetisch onderzoek geeft daarmee niet alleen antwoord op de vraag óf een soort ergens voorkomt, maar soms ook hoe gezond en toekomstbestendig een populatie is. Zo dragen eDNA en genoomsequencing bij aan beter onderbouwde keuzes in natuurbeheer en beleid. Voor soortenbescherming betekent dit dat bedreigde soorten eerder kunnen worden gevonden, leefgebieden gerichter kunnen worden beheerd en effecten van herstelmaatregelen beter meetbaar worden. Moderne DNA-technieken versterken daarmee het werk van RAVON: kennis vergroten over reptielen, amfibieën en vissen, en bijdragen aan de bescherming van hun leefgebieden in Nederland.
