Op 3 december 2025 vond voor de twaalfde keer het Symposium Biodiversiteit en Leefgebieden plaats. Met 400 deelnemers was het symposium opnieuw volledig volgeboekt. Het evenement bracht professionals en vrijwilligers samen, die zich met grote betrokkenheid inzetten voor de Brabantse natuur. Vertegenwoordigers van terreinbeheerders, gemeenten, waterschappen, natuurorganisaties, agrarische natuurverenigingen en adviesbureaus deelden kennis en inspireerden elkaar in het gezamenlijke streven naar het behoud en de versterking van biodiversiteit en leefgebieden.
Tijdens het programma presenteerden sprekers de resultaten die de afgelopen periode in Brabant zijn behaald en gingen zij in op de kansen en uitdagingen die nog voor ons liggen. Met lezingen, interactieve workshops en flitspresentaties bood het symposium een afwisselend en inspirerend programma waarin praktijk en beleid elkaar ontmoetten.
De volgende editie van het symposium vindt plaats op 2 december 2026. Het programma wordt eind oktober bekend gemaakt.
Aanmelden voor de editie 2026 kan vanaf begin november. Het aantal beschikbare plaatsen is beperkt, als je interesse hebt kan je een e-mail ontvangen waarin aangekondigd wordt op welke dag de aanmelding voor het symposium van start gaat.
Registeren voor aankondiging
Richard Struijk
RAVON
Faunapassages voor reptielen
Senior projectleider
Reptielen zijn weinig mobiel en een versnipperd landschap vormt daarom een probleem in de uitwisseling tussen populaties en (re)kolonisatie van leefgebieden. Infrastructuur vormt een belangrijke belemmering en het proberen te passeren resulteert niet zelden in de dood. Faunavoorzieningen in de vorm van faunapassages en geleidingsschermen moeten dieren een veilige oversteek bieden. Daarmee is een knelpunt opgelost, althans op papier. Maar hoe is de werkelijkheid: maken deze notoire zonaanbidders bijvoorbeeld wel gebruik van tunnels? En zijn geleidingsschermen wel nodig en zo ja, welke? Aan de hand van diverse ervaringen en onderzoeken uit heel Nederland wordt inzicht in deze materie verschaft.
Hans Backx
Staatsbosbeheer
Natuurherstel op de Brabantse Wal; een gevarieerd beheer voor een gevarieerde natuur
Ecologisch adviseur
Het beheer van Staatsbosbeheer op de Brabantse Wal (Natura 2000-gebied), heeft als primair doel het behoud en herstel van habitattypen en -soorten. Om deze doelen te halen worden verschillende extra maatregelen ingezet. Enkele voorbeelden hiervan zijn: schapenbegrazing, chopperen en verwijderen van opschot. Op plekken waar dat nodig is, wordt extra gemaaid. Daarnaast wordt de invasieve soorten als watercrassula aangepakt, omdat deze exoot de kwetsbare vennen overwoekert. Deze werkzaamheden zijn momenteel in uitvoering. In deze lezing zal o.a. op deze voorbeelden worden ingegaan en zullen voorlopige resultaten de revue passeren.
Andrea Almaši
Brabants Landschap, Coördinatiepunt Landschapsbeheer
Groenloket Brabant van groen idee tot uitvoering
Afdelingshoofd Coördinatiepunt Landschapsbeheer
Tijdens deze lezing maakt u kennis met Groenloket Brabant, hét loket voor alle grondeigenaren die willen bijdragen aan meer natuur en een groener landelijk gebied in Brabant. We laten zien welke subsidie- fiscale- etc mogelijkheden beschikbaar zijn. Ook vertellen we hoe wij grondeigenaren kunnen begeleiden met advies van eerste idee tot uitvoering.
Fien Oost
Brabants Landschap
10 jaar ErvenPlus
Projectleider
Een erf is een belangrijk en vaak ondergewaardeerd leefgebied. Steen- en kerkuilen, boerenzwaluwen, vleermuizen, huismussen, egels, kleine marterachtigen etc., leven graag op en rondom het erf. Maar erven zijn veranderd. Veranderingen in het buitengebied en de trend om het erf vooral netjes te houden, hebben geleid tot een landelijke afname van erfbewonende soorten. Al tien jaar wordt met project ErvenPlus gewerkt aan erfverbetering. Met inheemse beplanting, nestkasten en andere soortgerichte maatregelen zoals hooiruiters en modderplaatsen, werkt Brabants Landschap met partners aan een natuurrijk buitengebied. De teller staat nu al op 2300 deelnemende erven provinciebreed, en ErvenPlus5.0 is net gestart. In dit jubileumjaar staan we stil bij de resultaten van dit mooie project.
Bart Brugmans
Waterschap Aa en Maas
Schoon water in 2027: komt de ecologie van Aa en Maas op tijd in beweging?
Ecoloog
Uiterlijk in 2027 moeten de aangewezen KRW-waterlichamen voldoen aan de doelen van de Kaderrichtlijn Water. De monitoring laat zien hoe de ecologie van de KRW-waterlichamen van Aa en Maas zich de afgelopen tien jaar heeft ontwikkeld. Het beeld is gemengd: fytoplankton is meestal op orde en de visstand in stilstaande wateren ontwikkelt zich positief, maar waterplanten en macrofauna blijven in veel wateren nog achter. Vooral in stromende wateren is de visstand nog onvoldoende en ontbreken stromingsminnende soorten. Tegelijk staat het ecologisch herstel onder druk door o.a. klimaatverandering en droogval, exoten en toxische druk. Wat betekenen deze ontwikkelingen voor de biodiversiteit in onze wateren, en welke kansen zijn er om het herstel van soorten en leefgebieden verder te versterken richting en na 2027?
Chris van Turnhout & Jan van Mierlo
Natuurmonumenten
10 jaar blauwgraslandontwikkeling in het Vlijmens Ven
Chris: ecoloog, afdeling Natuur & Landschap · Jan: boswachter ecologie, beheereenheid NO-Brabant & Rijk van Nijmegen
Vlijmens Ven en Honderdmorgen: ooit onderdeel van een veenmoeras op de overgang tussen dekzand en rivierklei in de natte ‘Naad van Brabant’, waar lokale en regionale kwelstromen uit de ondergrond aan de oppervlakte komen. Later drooggelegd en ontgonnen tot graslanden en maisakkers. Tien jaar geleden is de natuur hier terug getoverd: er werd enkele decimeters van de met mest vervuilde toplaag van de bodem afgegraven, de waterhuishouding werd hersteld en soortenrijk maaisel werd ingebracht. Inmiddels heeft zich hier een van de grootste aaneengesloten blauwgraslanden van Nederland ontwikkeld. In deze presentatie vertellen we over de vele natuurwaarden en de beheeruitdagingen voor de toekomst.
Joost Vogels
Stichting Bargerveen
Bodemchemie in relatie tot fauna en flora
Titel en samenvatting volgen.
Willem van Kruijsbergen
Stichting Saxifraga
Bescherming van biodiversiteit in de praktijk in Noord-Brabant
Bestuurslid; ecologisch adviseur; duurzaam beheer en biodiversiteit
Het valt niet altijd mee om de biodiversiteit te beschermen. Te beginnen met wetgeving; zonder wetgeving is bescherming niet haalbaar. Het handhaven daarvan is weer een andere zaak. De provincie Noord-Brabant bleef in het geweld van bijvoorbeeld Bleker toch haar eigen koers varen. Dat resulteert in nogal wat projecten die hebben geleid tot een verbetering van de biodiversiteit. Particulieren en instanties konden rekenen op subsidies en ondersteuning. Voorbeelden zijn de inrichting van het Voorste Stroomgebied, inrichting van landgoederen, aankoop van gebieden. Voortvarende bestuurders en de inzet van vele vrijwilligers en gedreven mensen hebben geleid tot soms verbluffende resultaten.
Frank Verhagen & Niels Kreb
Gemeente Eindhoven
Natuurontwikkeling in Eindhoven, wat kun je doen in een stad?
Frank: beheerder natuurlijke gebieden · Niels: beheerder historische parken en landgoederen
In en rond stedelijk gebied zijn er volop mogelijkheden om in het beheer van gebieden te werken aan verbetering van leefgebieden. In Eindhoven werken we daar op allerlei manieren aan. Door onder andere behouden of aanbrengen van dood hout, veteranisering van bomen, aangepast bos- en maaibeheer, aanleg van natuurakkers, poelen en bijenwanden. Met vooral hergebruik van materiaal dat vrijkomt bij allerlei projecten in de stad. We nemen u mee langs een aantal praktische voorbeelden in en rond de stad.
Lodewijk van Kemenade
Consortium Autochtone Bomen en Struiken
Wilde bomen en struiken in Brabant, belang en achtergronden
Wilde, of autochtone, bomen en struiken zijn belangrijke dragers van de oorspronkelijke biodiversiteit. Waarom is dit belangrijk? Hoe is dit ontstaan? Voor de kaart Landschappelijk Groen erfgoed van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zijn de belangrijkste gebieden in Brabant geïnventariseerd. Deze landelijke kaart wordt regelmatig bijgewerkt. Behoud van dit groene erfgoed is niet vanzelfsprekend. Wat is de stand van zaken? Welke soorten vragen extra aandacht? Wat kunnen we doen om de staat van instandhouding te verbeteren? In de presentatie wordt ingegaan op deze onderwerpen.
Daan Jacobs & Michou Weimar
Provincie Noord-Brabant & Faunabeheereenheid Noord-Brabant
Invasieve vogels en zoogdieren in Brabant en het belang van signalering en monitoring
Daan: senior beleidsadviseur natuurwetgeving, provincie Noord-Brabant · Michou: projectmedewerker, Faunabeheereenheid Noord-Brabant
In Brabant duiken steeds vaker invasieve vogels en zoogdieren op, zoals de wasbeer, de muntjak en de rosse stekelstaart. Europese regels verplichten de provincie om invasieve exoten aan te pakken, omdat ze een extra drukfactor vormen voor de Brabantse natuur. Provincie en Faunabeheereenheid vertellen wat de aanpak in de praktijk betekent en waarom vroeg signaleren zo belangrijk is. Vroegtijdig handelen voorkomt vestiging en uitbreiding, en daarmee de noodzaak van intensiever beheer later. Dat is beter voor natuur en dier. In de aanpak houden we rekening met dierenwelzijn en maatschappelijk draagvlak. Waarnemingen zijn daarbij onmisbaar.
Ronald Wolters & Pim Lemmers
Waterschap Aa en Maas & ZODION
Tussenstand zenderonderzoek bevers in Noord-Brabant en Overijssel
Ronald: beleidsadviseur waterveiligheid, Waterschap Aa en Maas · Pim: ecoloog, ZODION
Bevers zijn tegenwoordig wijdverspreid en in grote getalen aanwezig in het rivierengebied. Ze dragen bij aan variatie en daarmee ook aan de biodiversiteit. De groeiende beverpopulatie in Nederland geeft echter ook risico’s voor waterveiligheid, met name vanwege het graven in dijken. Om hier meer over te weten is in 2025 gestart met een zenderonderzoek. Via deze presentatie willen we geïnteresseerden op de hoogte brengen van het onderzoek, de aanleiding, de aanpak, en enkele interessante tussentijdse resultaten laten zien.
Wiel Poelmans
Hoe vergaat het de weidevogels in De Hilver?
Vijftien jaar geleden is het natuurgebied De Hilver langs de Reusel ingericht. Meer dan 600 ha nieuwe natuur werd gerealiseerd: een mix van voornamelijk weidevogelgrasland, vochtig hooiland en schraalgrasland.
Na zeven jaar werd de balans opgemaakt. Het resultaat mocht er zijn met een spectaculaire ontwikkeling van kritische weide- en moerasvogels. Wat is de situatie na vijftien jaar, roepen grutto en kievit nog steeds enthousiast?
Jan den Ouden
Wageningen University & Research
Hoe meten we de invloed van hoefdieren op bosverjonging?
Universitair docent Bosecologie en Bosbeheer
Hoefdieren oefenen een grote invloed uit op de vegetatie. Zij zijn erg nuttig voor het openhouden van open gebieden, maar in bossen leidt hun invloed vaak tot schade. Daar blokkeren zij de gewenste ontwikkeling naar een diverse bosgemeenschap van planten en dieren. Om bossen meer divers en veerkrachtig te maken moet in de populaties hoefdieren worden ingegrepen. Daarvoor is inzicht nodig in de werkelijke invloed die hoefdieren hebben op de vegetatie in bossen. In deze lezing wordt besproken wat daarvoor nodig is, met name wat betreft bosverjonging.
Theo Linders
Rijksvastgoedbedrijf
Defensienatuur in Noord-Brabant
Senior fauna-ecoloog, landelijk verantwoordelijk voor monitoring van fauna op oefenterreinen en vliegbases van Defensie
In Noord-Brabant liggen ruim 5.500 hectare aan oefenterreinen en vliegbases waar militair gebruik en natuur hand in hand gaan. Tijdens deze presentatie geven we een klein inkijkje in de bijzondere wereld van defensienatuur. In een vaak verstard landschap kunnen Defensie-oefeningen voor een bijzondere dynamiek zorgen met bijzondere natuurwaarden tot gevolg. Daarnaast wordt door zowel Defensie als het Rijksvastgoedbedrijf ook actief gezocht naar beheervormen waar zowel militairen als biodiversiteit profijt van hebben. De ervaring leert dat pantservoertuigen ook goede natuurbeheerders kunnen zijn en dat een vliegbasis die goed is voor een F-35 ook volop kansen biedt voor gevleugelde dieren.
Frans Post
Effecten Peelbrand uit 2020 op nachtvlinders
Wat blijft er over van een unieke vlinderwereld na een allesverwoestende brand? Sinds 1999 vormen de Deurnese Peel en de Grote Peel het decor voor een langjarig onderzoek naar nachtvlinders. De Peel bleek nog steeds onderdak te bieden aan unieke soorten die al voor 1945 waren ontdekt. Zelfs stikstof en verdroging kregen deze zeldzame soorten er niet onder. Tot april 2020, toen de grootste natuurbrand van Nederland 800 hectare natuur in de as legde. Het blussen duurde twee maanden. We zijn inmiddels zes jaar verder: is die unieke nachtvlinderfauna definitief verloren, of veert de natuur terug?
Inge Somhorst
Paddenstoelenonderzoek Nederland
Ectomycorrhizapaddenstoelen in relatie tot bosbeheer op de Brabantse Wal
Titel en samenvatting volgen.
Jeroen van Delft
RAVON
Hazelwormen in Brabant: verrassend veel nieuwe vindplekken en aanknopingspunten voor beheer
Bioloog, senior-projectleider
De hazelworm gold altijd als een schaarse soort in Brabant, met een sterk verbrokkelde verspreiding. Maar was dat wel het hele verhaal? Door de inzet van deels onorthodoxe methoden is de hazelworm de afgelopen vijf jaar veel beter op de kaart gekomen. Het aantal kilometerhokken waarin de soort is vastgesteld, nam sterk toe. Bovendien zijn nieuwe populaties ontdekt, soms op ruime afstand van bekende leefgebieden. Hoe kregen we deze verborgen soort beter in beeld, wat leverde dat op en wat kunnen beheerders én waarnemers met die kennis?
Lex Peeters
Landgoed Wellenseind
Titel en samenvatting volgen.
Michiel Cornelis
Waterschap Brabantse Delta
De kreeften-krabbensleuf tegen de verspreiding van uitheemse rivierkreeften en krabben
Senior adviseur ecologie
Uitheemse invasieve rivierkreeften en krabben komen in steeds meer Nederlandse wateren voor en in steeds hogere aantallen. Deze soorten zorgen voor schade aan oevers, waterplanten en natuur met als gevolg (lokaal) biodiversiteitsverlies en het niet behalen van ecologische doelen. De kreeften-krabbensleuf is een effectieve maatregel tegen de verspreiding van uitheemse rivierkreeften en krabben. De presentatie gaat in op de werking en behaalde resultaten in de praktijk.
Jeffrey Peereboom
Kleine marterachtigen in Noord-Brabant
Titel en samenvatting volgen.
Vincent Elders
ZODION
Exotische eekhoorns
Titel en samenvatting volgen.
Stef van Walsum
FLORON
Varens herkennen en determineren
Projectmedewerker flora · maximaal 20 deelnemers
De ideale periode om varens te leren herkennen is de winter. In Nederland komen ongeveer 35 inheemse soorten voor. Waar de meeste vaatplanten bovengronds afsterven blijven een aantal van deze varensoorten in de winter groen. Tijdens deze workshop leer je de wintergroene varens herkennen en determineren met de Veldgids Nederlandse Flora (Eggelte).
Koen Verhoogt
De Vlinderstichting
Insectvriendelijk maaien, een zespotig dilemma
Projectleider · maximaal 25 deelnemers
Insectenvriendelijk maaien blijft een uitdaging. Gefaseerd maaien is een eerste stap die toegepast kan worden, maar verder blijft het maatwerk. Hoe maai je een blauwgrasland? Wat te doen met een rijke bodem? In deze workshop neemt Koen je mee in hoe je al deze afwegingen in de praktijk brengt.
Tijdens het Symposium Biodiversiteit en Leefgebieden Noord-Brabant wordt de titel ‘Beheerder van het Jaar’ toegekend aan mensen die zich met bijzondere inzet, vakmanschap en vernieuwende ideeën sterk maken voor de Brabantse natuur. De prijs zet bevlogen doeners in het zonnetje die niet alleen goede resultaten boeken, maar ook anderen weten te verbinden en inspireren. In 2025 ging de onderscheiding naar Corné Linschoten en Shannon Tempels uit Lage Mierde, als waardering voor hun natuurinclusieve bedrijfsvoering en hun zorg voor een gezonde leefomgeving voor flora en fauna.
